Μια σειρά από άρθρα – posts – σκέψεις όπως δημοσιεύτηκαν στον τύπο και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης με αφορμή μια λέξη, την ετυμολογία της και όχι μόνο.
Σωσίας
Κάποια βράδια ανοίγεις παλιές συνομιλίες που δεν έπρεπε να ανοίξεις. Το ξέρεις πριν πατήσεις πάνω τους. Το σώμα το ξέρει πρώτο: το σφίξιμο στο στομάχι, το ανεπαίσθητο κράτημα της ανάσας, σαν να μπαίνεις σε σπίτι νεκρού και προσπαθείς να μη μετακινήσεις τίποτα.
Σκρολάρεις προς τα πάνω. Οι λέξεις επιστρέφουν με ημερομηνίες, ώρες, σημεία στίξης, μικρές βεβαιότητες που τότε έμοιαζαν αθώες και τώρα μοιάζουν με αποδεικτικά στοιχεία. «Θα τα πούμε». «Σε σκέφτομαι». «Δεν είναι έτσι». «Θέλω χρόνο». Καρδούλα. Κάθε φράση έχει πια δύο ζωές: εκείνη που είχε όταν γράφτηκε και εκείνη που της έδωσε το τέλος.
Αυτό είναι το ύπουλο με τα αρχεία. Νομίζεις ότι κρατούν την αλήθεια, ενώ κρατούν μόνο τα υλικά από τα οποία θα φτιάξεις αργότερα την εκδοχή σου. Και οι πιο επικίνδυνες εκδοχές της αλήθειας είναι εκείνες που έχουν λίγη τρυφερότητα μέσα τους.
Δεν θυμάσαι απλώς. Ανασυνθέτεις. Επιλέγεις τι θα βαρύνει, τι θα αθωωθεί, τι θα μείνει εκτός κάδρου, τι θα δείξεις. Κάθε άνθρωπος, αργά ή γρήγορα, γίνεται ο βιογράφος της πληγής του.
Η Muriel Spark, Σκωτσέζα συγγραφέας του προηγούμενου αιώνα, θα το καταλάβαινε αυτό. Ίσως και να το διασκέδαζε. Με κοφτερή ματιά, δημιουργός του The Prime of Miss Jean Brodie, πρώην υπάλληλος της βρετανικής Political Warfare Executive (της μυστικής βρετανικής υπηρεσίας προπαγάνδας στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο) έγραψε βιβλία όπου ο Θεός, ο συγγραφέας και ο απατεώνας μοιάζουν να έχουν βγει από το ίδιο καλούπι.
Τι δουλειά έχει τώρα η Spark με τη συνομιλία θα πεις; Τη θυμήθηκα γιατί στην αυτοβιογραφία της αφηγείται την ιστορία μιας παιδικής της φίλης, της Nita McEwen, με την οποία είχαν φοβερή ομοιότητα, σαν να ήταν σωσίας της. Χρόνια αργότερα, όπως έγραψε, οι δυο τους ξαναβρέθηκαν τυχαία σε έναν ξενώνα στην τότε Νότια Ροδεσία (τη σημερινή Ζιμπάμπουε), παντρεμένες πια, δύο σχεδόν ίδιες γυναίκες στην άκρη της αυτοκρατορίας. Ένα βράδυ, σύμφωνα με τη Spark, ο άντρας της Nita τη σκότωσε και μετά αυτοκτόνησε. Το επόμενο πρωί, όταν η Spark κατέβηκε στο σαλόνι, όσοι την είδαν πίστεψαν για μια στιγμή πως η νεκρή είχε επιστρέψει.
Σαν σκηνή, είναι σχεδόν υπερβολικά καλή ακόμη και για αστυνομικό μυθιστόρημα. Η σωσίας. Η αποικία. Ο βίαιος σύζυγος. Ο φόνος. Το φάντασμα. Η γυναίκα που βλέπει τον πιθανό της θάνατο να συμβαίνει σε μια άλλη. Η ζωή που της δείχνει, όχι με σύμβολα και υπαινιγμούς, αλλά με ένα όπλο στο δωμάτιο, από πού πρέπει να φύγει για να σωθεί.
Την θυμήθηκα τώρα που μια νέα βιογραφία της αμφισβητεί αυτή την ιστορία. Διαβάζω στο New Yorker ότι η βιογράφος δεν εντόπισε αρχεία γέννησης, γάμου, θανάτου ή φοίτησης σε κάποιο σχολείο της Nita, ούτε δημοσίευμα για τέτοιο φόνο στις εφημερίδες της εποχής. Η γυναίκα που η Spark παρουσίασε ως σωσία της μοιάζει να υπάρχει μόνο ως εκδοχή της. Όχι ως γεγονός, αλλά ως σχήμα. Όχι απλώς ως ψέμα, αλλά ως τρόπος να ειπωθεί κάτι που ίσως δεν μπορούσε να ειπωθεί αλλιώς: ότι η Spark είδε στην άλλη γυναίκα τον εαυτό της που θα μπορούσε να είχε χαθεί.
Και τότε το ερώτημα αλλάζει. Δεν είναι πια αν η Spark είπε αλήθεια. Είναι τι είδους αλήθεια προσπάθησε να διασώσει. Γιατί υπάρχουν γεγονότα που δεν λένε αρκετά. Και υπάρχουν επινοήσεις που, ακριβώς επειδή δεν συνέβησαν, αποκαλύπτουν αυτό που συνέβαινε βαθύτερα.
Μερικές φορές το ψέμα δεν κρύβει την αλήθεια. Της δίνει άλλο σώμα.
Η Spark ήξερε καλά τη δύναμη αυτής της μεταμφίεσης. Στον πόλεμο είχε δει πώς ένα ψέμα μπορεί να ντυθεί με μικρές αληθινές λεπτομέρειες – ονόματα, ημερομηνίες, τόπους – και να περάσει στον κόσμο σαν γεγονός. Αργότερα, μετά από μια ψυχική κατάρρευση, γέμισε σελίδες με κρυπτογραφήματα, αναγραμματισμούς, μυστικά μηνύματα, λέξεις που έμοιαζαν να κρύβουν δεύτερες και τρίτες ζωές. Σαν να μην μπορούσε πια να δεχτεί ότι η γλώσσα σημαίνει μόνο αυτό που λέει.
Ίσως αυτό να είναι η συγγραφή: η υποψία ότι τίποτα δεν σημαίνει μόνο αυτό που λέει. Ίσως αυτό να είναι η μνήμη: η υποψία ότι τίποτα δεν είναι μόνο αυτό που διασώθηκε. Μια αποθήκη όπου τα γεγονότα περιμένουν τακτοποιημένα σε ράφια, αλλά ένα βολικό μοντάζ. Κόβει, ράβει, φωτίζει, σκοτεινιάζει, συγχωρεί τον έναν, καταδικάζει τον άλλον, αλλάζει θέση στα έπιπλα για να χωρέσει η ιστορία που αντέχεις.
Σήμερα δεν χρειάζεται να είσαι μυθιστοριογράφος για να κατασκευάζεις εκδοχές του εαυτού και της πραγματικότητας. Το κάνεις κάθε μέρα. Με φωτογραφίες που ανεβάζεις, λεζάντες που επιλέγεις, αποσιωπήσεις, μικρές διορθώσεις σου στην ψηφιακή σφαίρα. Κόβεις κάποιον από το κάδρο. Φωτίζεις καλύτερα ένα δωμάτιο ή μια περίοδο που σε διέλυσε. Περιγράφεις μια απόφαση ως ωριμότητα ενώ μέσα σου ξέρεις ότι ήταν φόβος. Ονομάζεις ελευθερία κάτι που ίσως ήταν εγκατάλειψη και αξιοπρέπεια κάτι που ίσως ήταν αδυναμία να ζητήσεις συγγνώμη.
Δεν λέμε πάντα ψέματα. Κάνουμε κάτι πιο περίπλοκο: οργανώνουμε την αλήθεια μας ώστε να μπορούμε να ζήσουμε μέσα της. Και ύστερα τη βγάζουμε σε δημόσια θέα, για να δούμε αν θα την πιστέψουν και οι άλλοι. Στην αρχή τα φίλτρα ενοχλούσαν, τώρα επιβάλλονται.
Σε μια εποχή όπου όλοι κατασκευάζουμε δημόσιες εκδοχές του εαυτού μας, όπου εκπαιδεύουμε μηχανές με τις εικόνες, τις φωνές και τις επιθυμίες μας, το ερώτημα δεν είναι απλώς αν λέμε αλήθεια. Είναι ποιος ελέγχει τη μορφή μέσα στην οποία η αλήθεια μας γίνεται πιστευτή.
Γιατί η αλήθεια δεν κυκλοφορεί ποτέ γυμνή. Χρειάζεται κάδρο, ύφος, μάρτυρες, τεκμήρια, σωστή στιγμή, σωστή σιωπή. Χρειάζεται να μοιάζει με αλήθεια. Και αυτό είναι τρομακτικό, γιατί όποιος ελέγχει τη μορφή, όπως το AI για παράδειγμα, μπορεί να κάνει πιστευτό σχεδόν οτιδήποτε. Μια αυτοβιογραφία. Την προπαγάνδα. Μια εικόνα. Ένα προφίλ. Μια συγγνώμη. Έναν έρωτα. Μια απουσία.
Κοιτάς ξανά την παλιά συνομιλία. Το δάχτυλο πάνω στην οθόνη. Οι φράσεις στη σειρά, τα μικρά τους σημάδια, οι παύσεις που δεν καταγράφηκαν, οι ανάσες που λείπουν από το αρχείο. Για μια στιγμή δεν ξέρεις αν θυμάσαι ή αν απλώς έχεις αποδεχτεί την εκδοχή που άντεξες να κρατήσεις.
Ίσως αυτό να είσαι τελικά: όχι όσα σου συνέβησαν, αλλά όσα δέχτηκες. Όσα άλλαξες θέση για να σε χωρέσουν. Όσα επινόησες για να μη σε σκοτώσει η ωμή τους μορφή.
Και κάπου μέσα σου περπατά πάντα ένας σωσίας.
Ο άνθρωπος που θα μπορούσες να είχες γίνει.
Ο άνθρωπος που χάθηκε για να συνεχίσεις εσύ.
Ο άνθρωπος που δεν υπήρξε ποτέ, που επινόησες για να λέει την αλήθεια ή το ψέμα σου.
Η Muriel Spark θα το καταλάβαινε καλά αυτό. Το θέμα είναι ότι το καταλαβαίνεις κι εσύ καθημερινά μπροστά στην οθόνες σου. Εκεί όπου οι λέξεις, οι εικόνες, οι μνήμες και τα πρόσωπα αρχίζουν σιγά σιγά να χάνουν το βάρος τους. Μια άλλη ψυχική κατάρρευση είναι μπροστά σου: αυτή της πίστης στον εαυτό σου και στους άλλους. Τίποτα δεν σημαίνει πια αυτό που λέει. Τίποτα δεν είναι αυτό που δείχνει.
Ο Θεός, ο ψηφιακός δημιουργός και ο απατεώνας μοιάζουν να συνομιλούν επί ίσοις όροις. Και το θέμα είναι ότι όλοι τους είναι πια μια εκδοχή δική σου. Δικοί σου σωσίες – όχι όμως και σωτήρες σου.
σωσίας: πρόσωπο που έχει εκπληκτική ομοιότητα με κάποιο άλλο. Ετυμολογία: [< μτγν. Σωσίας, γαλλ.-αγγλ. sosie]. Ο Σωσίας ήταν ο υπηρέτης του Αμφιτρύωνα στον Πλαύτο. Ο Ερμής παίρνει τη μορφή του και τον κάνει να συναντήσει τον εαυτό του ως άλλον. Έκτοτε, σωσίας είναι εκείνος που σου μοιάζει τόσο, ώστε η ομοιότητα γίνεται αμφιβολία για το ποιος είσαι. Το γαλλικό sosie καταγράφεται με τη σημασία «πρόσωπο που έχει τέλεια ομοιότητα με άλλο» από τα τέλη του 18ου αιώνα.
————————————————————————–
Κυκλοφορώ
Το βιβλίο στέκεται ακόμη στο κατώφλι σου. Έχει τίτλο, εξώφυλλο, σελίδες, μυρωδιά τυπογραφείου, αυτή τη μυρωδιά που μοιάζει πάντα λίγο με υπόσχεση και λίγο με αποχαιρετισμό. Δεν είναι πια απολύτως δικό σου. Δεν είναι ακόμη των άλλων.
Το κοιτάς στην οθόνη. Το έχεις μικρύνει σε story, σε post, σε κάρτα, σε αρχείο με όνομα final_teliko_ontos, γιατί τίποτα δεν είναι τελικό ώσπου να ανέβει και να δεις αμέσως μετά το λάθος. Να φαίνεται το εξώφυλλο, αλλά να μη φωνάζει. Να γράψεις κάτι προσωπικό, αλλά όχι γλυκανάλατο. Να ζητήσεις από τον άλλο να διαβάσει χωρίς να μοιάζει πως ζητιανεύεις την προσοχή του.
Πατάς δημοσίευση.
Και το βιβλίο, που γράφτηκε στη σιωπή, βγαίνει στον πιο θορυβώδη δρόμο του κόσμου.
Ζητάς από τους ανθρώπους να αφήσουν την οθόνη, μιλώντας τους μέσα από την οθόνη. Είναι σαν να φωνάζεις «ησυχία» με ντουντούκα. Σαν να λες «έλα να μείνουμε λίγο μόνοι» σε μια πλατεία γεμάτη μεγάφωνα.
Αλλά εκεί είναι οι άνθρωποι. Οι φίλοι, οι αναγνώστες, οι γνωστοί, οι άγνωστοι, οι βιαστικοί, οι αφηρημένοι, οι χορτασμένοι από περιεχόμενο, οι κουρασμένοι από συγκίνηση. Εκεί πρέπει να αφήσεις το μικρό σου σήμα. Όχι επειδή το βιβλίο γεννήθηκε για να γίνει post. Αλλά επειδή, αν δεν περάσει πρώτα από τη ροή, μπορεί να μη φτάσει ποτέ στο κομοδίνο.
Κάποτε το βιβλίο έμπαινε σε βιτρίνα και περίμενε. Τώρα μπαίνει σε ροή και κινδυνεύει.
Η βιτρίνα είχε τζάμι. Η ροή έχει αχαρτογράφητο χάος.
Η καρδούλα είναι μικρή, αλλά έχει συμπεριφορά χρησμού. Μπορεί να σημαίνει «μπράβο». Μπορεί να σημαίνει απλώς «σε είδα». Μπορεί να σημαίνει «δεν θα το διαβάσω, αλλά χαίρομαι που υπάρχεις». Μπορεί να μη σημαίνει τίποτα απολύτως, πράγμα που την κάνει ακόμη πιο επικίνδυνη.
Και η απουσία της;
Εκεί αρχίζει η ερμηνευτική επιστήμη των ταπεινωμένων.
Το είδε και δεν πάτησε. Δεν το είδε. Ο αλγόριθμος το έθαψε. Το είδε και το άφησε για μετά. Το είδε και συνέχισε τη ζωή της.
Γύρω από το post περνούν όλα. Ένας σκύλος που αρνείται να μπει στο μπάνιο. Μια κρέμα που υπόσχεται να σβήσει τις ρυτίδες. Ένας πόλεμος. Μια φίλη σε νησί. Τρία βιβλία πάνω σε λευκό σεντόνι. Άλλα πέντε δίπλα σε καπουτσίνο. Ένα βίντεο με τίτλο «πέντε βιβλία που μου άλλαξαν τη ζωή», από κάποιον που μοιάζει να μην έχει αλλάξει ούτε θέση στον καναπέ.
Και μέσα σε αυτή την παρέλαση, το δικό σου.
Ένα βιβλιαράκι. Όχι επειδή είναι λίγο, αλλά επειδή ό,τι αγαπάς, όταν βγαίνει στον κόσμο, μικραίνει. Μέσα σου ήταν τεράστιο: άνθρωποι, σιωπές, νύχτες, λάθη, θάλασσες, πόρτες που κλείνουν, φράσεις που δεν τόλμησαν να ειπωθούν αλλού. Τώρα γίνεται εικόνα ανάμεσα σε συνταγές, eyeliner και γεωπολιτική.
Η ανάγνωση, όμως, δεν είναι θέαμα. Είναι εξαφάνιση.
Δεν υπάρχει αναγνώστης πιο αληθινός από εκείνον που για λίγο δεν φαίνεται πουθενά. Που δεν αντιδρά, δεν ανεβάζει, δεν σχολιάζει, δεν μετριέται. Κάθεται σε μια γωνία και χάνεται μέσα σε κάτι που δεν του ζητάει να αποδείξει ότι το ζει.
Το βιβλίο δεν ζητά μάρτυρες. Ζητά χρόνο.
Και ο χρόνος, σήμερα, δεν είναι απλώς χρόνος. Είναι ιδιοκτησία.
Η πολυδιάσπαση δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα. Δεν είναι ότι χάλασε ο άνθρωπος και δεν μπορεί πια να συγκεντρωθεί όπως οι παλιοί σοφοί, που υποτίθεται διάβαζαν με κερί, εγκράτεια και ηθική ανωτερότητα. Η πολυδιάσπαση είναι υποδομή. Είναι αγορά. Είναι ένας κόσμος φτιαγμένος για να κόβει την προσοχή σε μικρά εμπορεύσιμα κομμάτια.
Κάποτε έλεγες «δεν συγκεντρώνομαι» και το έλεγες σαν προσωπική αποτυχία. Τώρα πρέπει να προσθέσεις κάτι πιο άβολο: κάποιος κερδίζει από αυτό.
Η προσοχή σου δεν χάνεται απλώς. Κυκλοφορεί.
Περνά από εφαρμογή σε εφαρμογή, από είδηση σε διαφήμιση, από τραγωδία σε αστείο, από εξώφυλλο βιβλίου σε βίντεο με γάτα. Κάθε μικρή διακοπή μοιάζει αθώα. Όλες μαζί, όμως, φτιάχνουν έναν άνθρωπο που δεν μπορεί να μείνει αρκετά με τίποτα. Ούτε με μια σελίδα. Ούτε με μια σκέψη. Ούτε με τον εαυτό του.
Η ροή δεν αφηγείται. Παρασύρει.
Το βιβλίο κάνει το αντίθετο. Δεν σε αφήνει να είσαι παντού. Σε αναγκάζει να είσαι κάπου. Σε μια πρόταση, σε μια σκηνή, σε έναν άνθρωπο που δεν υπάρχει, αλλά για λίγο έχει μεγαλύτερη πυκνότητα από τους περισσότερους υπαρκτούς.
Γι’ αυτό αγχώνεσαι όταν κυκλοφορεί ένα νέο βιβλίο. Όχι μόνο επειδή θέλεις να πάει καλά. Αγχώνεσαι επειδή στέλνεις κάτι αργό σε έναν κόσμο βιαστικό. Κάτι σιωπηλό σε έναν κόσμο που ουρλιάζει. Κάτι που ζητά εμπιστοσύνη σε έναν κόσμο εκπαιδευμένο στην άμεση εγκατάλειψη.
Κάπου, όμως, κάποιος το επιλέγει. Κάπου μπαίνει σε μια τσάντα. Κάπου ακουμπά δίπλα σε κλειδιά. Κάπου κάποια το ανοίγει στο λεωφορείο και χάνει τη στάση της. Κάπου κάποιος διαβάζει τρεις σελίδες πριν κοιμηθεί και για λίγα λεπτά δεν είναι χρήστης, κοινό, στόχος, μέτρηση.
Είναι άνθρωπος με ένα βιβλίο στο χέρι.
Ίσως αυτό να είναι αρκετό. Όχι για να σωθεί η ανάγνωση. Η ανάγνωση δεν σώζεται με hashtags και likes, ευτυχώς. Αλλά για να συνεχίσει να υπάρχει αυτή η μικρή, πεισματική σκηνή: ένας άνθρωπος μόνος, μια σελίδα ανοιχτή, ενώ ο κόσμος έξω ζητάει υστερικά την προσοχή του.
Και το βιβλίο να μη φωνάζει.
Να περιμένει.
κυκλοφορώ < αρχ. κυκλοφορέομαι / κυκλοφοροῦμαι
κινούμαι κυκλικά, περιφέρομαι, βγαίνω στον κόσμο, περνώ από χέρι σε χέρι, μπαίνω στη ροή.
